Պաշտոնական էլ. փոստ

(միայն www.e-citizen.am համակարգով ծանուցումների համար)

Տպել

Ընդհանուր տեղեկություններ

Շիրակի մարզ. Պատմական տվյալներ

 

 

ՇԻՐԱԿ 

Հայաստանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող մարզ էԳյումրի մարզկենտրոնով։ Պետական սահմանով արևմուտքից սահմանակից է Թուրքիային, հյուսիսից՝ Վրաստանին, արևելքից սահմանակից է՝ ՀՀ Լոռու մարզին և հարավից՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզին։ Գտնվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Շիրակի թեմի հովվապետության ներքո (առաջնորդարանը՝ քԳյումրիում), մարզում բնակվում են զգալի թվով Հայ Կաթողիկե եկեղեցու հավատավորներ, կան նաև Հայ Կաթողիկե եկեղեցու հավատավորներով բնակեցված գյուղեր։

 

Աշխարհագրություն

Մարզի տարածքում են գտնվում Արփի լիճ-ջրամբարըԱխուրյանի ջրամբարի հայկական հատվածը և Մանթաշի ջրամբարը։ Շիրակի մարզի կենտրոնական և հարավային հատվածում տարածվում է Շիրակի դաշտը, իսկ հյուսիսային շրջանում՝ Աշոցքի սարահարթը, միաժամանակ Շիրակի մարզում են տարածվում ՓամբակիԲազումի լեռնաշղթաներիԵղնախաղիՋավախքիԱրագածի լեռնազանգվածների մի մասը։

Շիրակի մարզը հայտնի է տուֆի, պեմզայի, կրաքարի հանքերով։

Մարզը ռելիեֆի առումով կարելի է բաժանել երկու մասի։ Հրաբխային, որն ընդգրկում է Ջավախք-Աշոցքի տարածաշրջանը, իր մեջ ընդգրկելով Ջավախքի և Եղնախաղի լեռնավահանները, Չլդրի լեռները և Աշոցքի սարավանդը։ Մյուս մասը կարելի է համարել ծալքաբեկորավոր, որն իր մեջ է ներառում Շիրակի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթան ու Շիրակի դաշտը։

Մարզի տարածքով հոսող խոշոր գետը Ախուրյանն է, որի միայն վերին հոսքի շրջանն է անցնում բուն տարածքով, միջին հոսքի շրջանում այն սահմանային է։ Մարզի տարածքում են գտնվում Ախուրյանի համակագին պատկանող Ցողամարգ, Իլլի, Կարկաչուն գետակները։ Մարզի միակ լիճը Արփան է՝ 22 կմ2 մակերեսով, ունի տեկտոնահրաբխային կառուցվածք։

Կլիմայական պայմանների առումով մարզում տիրապետում է բարեխառն լեռնային կլիման։ Այն աչքի է ընկնում տեղումների առատությամբ (700 մմ), զով ամառներով, խստաշունչ ու տևական ձմեռներով։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -9,8˚ է, այստեղ է գրանցվել ՀՀ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը՝ -46˚։

Մարզի տնտեսության իրավիճակի վերլուծություն

ՀՀ Շիրակի մարզում նախկինում գործել են 72 արդյունաբերական կազմակերպություններ, որոնց կողմից տարեկան թողարկվել է շուրջ 1 միլիարդ 300 միլիոն ռուբլու արտադրանք, արդյունաբերության ոլորտում աշխատել է մոտ 54 հազար մարդ, որից միայն Գյումրիում` 38 հազար մարդ: Մարզում զարգացած է եղել թեթև և սննդի արդյունաբերությունը, մեքենաշինությունը, սարքաշինությունը, հանքարդյունաբերությունը և շինարարական իրերի արտադրությունը:

Կործանիչ երկրաշարժի  հասցրած  ծանր  հարվածների  հետևանքով  ոչնչացվեցին  մարզի արդյունաբերական կազմակերպությունների  հիմնական  միջոցների  շուրջ  70%-ը, կտրուկ ընկան արտադրական հզորությունները և տարեց-տարի անընդմեջ նվազեց աշխատողների  թվաքանակը:

Կառուցված և շահագործման հանձնված մի շարք խոշոր կազմակերպությունների աշխատանքը հետագայում ընդհատվեց ֆինանսական ռեսուրսների, արտադրության վերազինման և ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներկրման համար անհրաժեշտ ներդրումների բացակայության և այլ պատճառովներով: Անավարտ մնաց նաև սկսված  շինարարությունը: Զուգահեռաբար ստեղծվեցին և գործեցին փոքր ու միջին նոր արտադրական ընկերություններ:

Մարզի տնտեսական ներուժին մեծ վնաս հասցրեց նաև իրացման շուկաների բացակայության, հումքի ներկրման դժվարությունների, սարքավորումների բարոյաֆիզիկական մաշվածության և սեփականաշնորհման պատճառներով նախկինում հազարավոր աշխատատեղեր ապահովող խոշոր կազմակերպությունների քայքայումը:

Մարզի մի շարք  խոշոր  չմասնավորեցված կազմակերպություններ  ՀՀ  Կառավարության  որոշումներով լուծարվեցին: Չմասնավորեցված կազմակերպությունների հիմնական  միջոցները  արդյունավետ  օգտագործելու նպատակով դրանցից մի քանիսի  բազայի վրա  ստեղծվեցին նոր  փոքր  ու միջին կազմակերպություններ:

Անցած ժամանակաշրջանում մարզում  իրականացվող  ինտենսիվ  շինարարությունը  մեծ  թափ  հաղորդեց  հանքարդյունաբերության  ոլորտին: Ծանրաբեռնվածությամբ  աշխատեցին  ոչ միայն գործող կազմակերպությունները, ստեղծվեցին և գործեցին նաև շուրջ 20 նոր  ընկերություններ:

Ամեն տարի մարզի արդյունաբերության  ոլորտում կատարվում են ներդրումներ: 2010-2013թթ. մասնավոր ներդրումներ են կատարվել Գյումրու Տեխնոպարկի ստեղծման ծրագրով, Ախուրյանի տարածաշրջանում շաքարի գործարանի կառուցման, ածիկի արտադրության <<Արմամաստ>>, Գյումրու <<Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կենտրոնի>>, <<Լենտեքս>>, <<Նայթեքս>>, <<Գարեջրի-ածիկի <<Շիրակ>>,  <<Քարմշակմեքենա>>, <<Մագնոն>>, Արթիկի <<Ստեկլոմաշ>> բաժնետիրական ընկերություններում, <<Հովբիլթ-Բրիք>>, <<Գևորգ և Վահան>>, <<Խայծ-իշխան>>, <<Իգիթ>>, <<Բանդիվան կաթ>>, <<Վարդան-Անահիտ>>, <<Օլանդա>>, <<Տիրաշեն>>, <<ՎահագնՊարթև>> սահմանափակ պատասխանատվությամբ և այլ  ընկերություններում:

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նկատմամբ անընդհատ աճող հետաքրքրության և կատարված ներդրումների շնորհիվ  Հայ Օգնության Ֆոնդի կողմից Գյումրիում հիմնադրվեց և հաջողությամբ գործում է <<Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների Կենտրոնը>>, որի շրջանավարտները աշխատում են հանրապետության համապատասխան  ընկերություններում:

Համաշխարհային  բանկի  միջոցների  հաշվին  անցած  տարիներին  մարզում  կառուցված <<Հայէլեկտրակոնդեսատոր>>, <<Անալիտսարք>> և <<Էլսարք>> բաժնետիրական  ընկերությունների  արտադրական  նոր  մասնաշենքերից այսօր միայն <<Էլսարք>> գործարանի նորակառույց  արտադրական մասնաշենքում է գործում <<Գևորգ & Վահան>> ՍՊԸ-ն:

Փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացմանը աջակցելու, ինովացիոն  տեխնոլոգիաները, գիտության և նորարարության արդյունքները տնտեսության մեջ ներդնելու, համալսարանական համակարգը բիզնեսի հետ կապելու նպատակով ՀՀ կառավարության աջակցությամբ իրականացվում է Գյումրու Տեխնո­պարկի ստեղծման ծրագիրը, որը մեծապես կնպաստի  մարզի և նրա տարածաշրջանների զարգացմանը: Ներկայումս ընթանում են տեխնոպարկի շենքի շինարարական աշխատանքները, ինչի արդյունքում կստեղծվի շուրջ 6500ք.մ. մակերեսով ամբողջական համալիր, որն ապահովված կլինի անհրաժեշտ ինֆրակառուցվածքներով և հաղորդակցման միջոցներով, որտեղ  հնարավորություն  կստեղծվի իրագործել բիզնես գաղափարները և աջակցել նորաստեղծ փոքր ու միջին կազմակերպություններին:

<<Դ-Լինկ Ինթերնեշնլ>> հանրահայտ ընկերության կողմից ներկայումս Գյումրիում կառուցվում է հետազոտությունների կենտրոն, որի կառուցման համար կներդրվի շուրջ 8.5 մլն ԱՄՆ դոլար և կստեղծվի 50 աշխատատեղ:                                                                                   

ՀՀ Շիրակի մարզում գործող արդյունաբերական կազմակերպությունների կողմից  2012թ. թողարկվել է շուրջ 40.7 միլիարդ դրամի արտադրանք: Նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ թողարկվող արդյունաբերական արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը կազմել է 93.5%: Հանրապետությունում թողարկված արդյունաբերական  արտադրանքի  մեջ Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի արդյունաբերական կազմակերպություններին բաժին է ընկնում  ընդամենը 3.6%-ը:

Մարզում գործող ձեռնարկությունների կողմից թողարկվող արտադրանքը իրացվում է ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ ԱՊՀ և արտերկրներում: Մարզի արդյունաբերության մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռն ունեցող մշակող արդյունաբերության  ենթաճյուղերն են`

1. Սննդի, ներառյալ խմիչքների արտադրություն – 85.6%,                          

2. Մանածագործական և կարի արտադրություն – 4.5%,                                                         

3. Այլ ոչ մետաղական հանքային արտադրատեսակների արտադրություն–3.4%,              

4. Մեքենաների և սարքավորանքի արտադրություն– 2.2%,                             

5. Գործունեության այլ տեսակներ  - 4.3%:

ՀՀ Շիրակի մարզում արտադրանք են թողարկում շուրջ 100 տնտեսավարող սուբյեկտներ: Արդյունաբերական կազմակերպությունների ընդհանուր քանակում գերակշռում են գերփոքր և փոքր ընկերությունները, որոնց տեսակարար կշիռը  կազմում է մոտ 76%:

Մարզի բոլոր նորաստեղծ, ինչպես նաև գործող որոշ փոքր և միջին կազմակերպություններում  վերջին տարիներին կատարված ներդրումների շնորհիվ հնարավոր եղավ պահպանել  աշխատատեղերը, բարելավել  արտադրանքի  որակն  ու  արտաքին  տեսքը, բարձրացնել  մրցունակությունը,  ընդլայնել արտադրական հզորությունները: Այժմ առաջնահերթ է դարձել  վերսկսելու կադրերի պատրաստման գործընթացը, առկա է կարիքը հմուտ և որակյալ  աշխատուժի: Առանձին  մասնագիտությունների գծով, ինչպիսիք  են  փականագործներ, խառատներ, ֆրեզերագործներ, ենթավարպետներ, զոդողներ, հյուսներ և այլն կարիքը կա  բարձրորակ կադրերի: Հեռանկարային է բարձր տեխնոլոգիաների, ինչպես նաև  սպասարկման  ոլորտի ընկերությունների համար որակյալ կադրերի  պատրաստումը:

Չնայած, որ մարզում չափազանց ցածր է ապրանքների և ծառայությունների պահանջարկը, այնուամենայնիվ վերջին տարիներին անընդմեջ աճում են առևտրի շրջանառության և բնակչությանը մատուցված ծառայությունների ծավալները: 2012թ. առևտրի շրջանառության  ծավալը ընթացիկ գներով կազմել  է  շուրջ  25.5 մլրդ  դրամ, իսկ  բնակչությանը  մատուցված  ծառայությունների ծավալը` շուրջ 18.5 մլրդ դրամ, ընդ որում նկատելի է բնակչությանը մատուցված ծառայությունների ծավալների տեսակարար կշռի աճ: Մարզում աճել է նաև խանութների միջոցով իրականացվող մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծավալը /մոտ 20 տոկոսով/:

Ինչպես  ցանկացած  երկրի և  տարածաշրջանի  համար, այնպես  էլ  ՀՀ Շիրակի  մարզի  տնտեսական և սոցիալական զարգացման  գործում  առաջնահերթ  տեղն այսօր  պատկանում  է  փոքր և միջին ձեռնարկատիրությանը: Կարևորելով  վերջիններիս  դերը  մարզի տնտեսության  վերականգնման և զարգացման, նոր աշխատատեղերի  ստեղծման, ինչպես  նաև միջին  խավի  ձևավորման գործում, հարկ է նշել, որ մեր հանրապետությունում իրականացվող  բարեփոխումները որոշակի ազդեցություն են ունեցել նաև ՀՀ Շիրակի մարզի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի  վրա:

ՀՀ Շիրակի մարզում ստեղծվել և գործում էին <<Հայաստանի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ազգային կենտրոն>> հիմնադրամի Շիրակի մասնաճյուղը:

 

Տարածքի բարձրաչափական առանձնահատկությունները և դրանց գյուղատնտեսական գնահատումը

Շիրակի մարզում բարձրությունների տարբերությունների պատճառով առանձնացվում են հետևյալ բարձրաչափական գոտիները, որոնք գյուղատնտեսական արտադրության համար ունեն որոշակի բնական պայմաններ։ Այդ գոտիները հիմնականում համընկնում են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիներին։ Դրանք են.

·        Հարթտարածքներ (Շիրակի դաշտ)՝ 1400-1600 մետր բացարձակ բարձրությամբ: Այս գոտին աչքի է ընկնում հարթ մակերևույթով, որտեղ էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են բավականին թույլ: Նման տարածքները օգտագործվում են հացահատիկային, տեխնիկական և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար: Գոտին ոռոգվում է և գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զարգացման համար ունի լավագույն պայմաններ:

·        Նախալեռնայինմեղմաթեքսարավանդներ՝ 1600-1800 մետր բարձրությամբ։ Դրանք բնութագրվում են ռելիեֆի ձևերի մեղմությամբ, աստիճանակերպությամբ, էրոզիոն երևույթներն արտահայտված են միջին ուժգնությամբ։ Գոտին հողագործության զարգացման համար ունի լավ պայմաններ։

·        Միջինբարձրությանփոքրաթեքտարածքներ՝ 1800-2250 մետր բարձրությամբ։ Գոտին համընկնում է հողագործության շրջանների հետ և գլխավորապես տարածվում է հրաբխային սարավանդներում և նախալեռներում։ Հողագործության տեսակետից սա առավել յուրացված է և աչքի է ընկնում հացահատիկային մշակաբույսերի զարգացման նպաստավոր պայմաններով։

·        Մերձբարձրլեռնայինտարածքներ (2250-2500 մ). անցումային ենթագոտի է՝ միջին բարձրության գոտուց դեպի բարձրալեռնային գոտի։ Ունի բավարար պայմաններ հողագործության զարգացման համար և օգտագործվում է անասնապահության զարգացման համար՝ որպես խոտհարք։

·        Բարձրլեռնայինգոտին գտնվում է ծովի մակարդակից 2500 մ-ից բարձր նիշերում։ Գոտու համար բնորոշ են ինքնատիպ բնական պայմանները, որոնք նպաստավոր են անասնապահության զարգացման համար՝ իբրև ամառային արոտավայրեր։

 

Մակերևույթի թեքություններ

Շիրակի մարզի տարածքում սահմանազատում և գնահատում են հետևյալ տեղանքները.

·        Հարթտեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի մինչև 51,3%-ը, նման թեքություններ ունեն Շիրակի դաշտը, Աշոցքի գոգավորության հարթահատակ մասերը։

·        Թույլթեքությանտեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 35%-ը։ Այսպիսի թեքության տեղանքներով աչքի են ընկնում Շիրակի դաշտի նախալեռները, Արթիկի, Ամասիայի, Շարայի հրաբխային սարավանդները։

·        Փոքրաթեքտեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 10,4%-ը և տարածված են Եղնախաղի, Ջավախքի և Արագածի հրաբխային լեռնավահանների նախալեռներում։

·        Զառիկողլանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 2,1%-ը։ Դրանք տարածված են միջին բարձրության լեռների գոտում։

·        Թեքլեռնալաջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,4%-ը: Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերը, Բազումի և Փամբակի լեռնաշղթաների արևմտյան հատվածը։

·        Զառիթափլանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,2%-ը: Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի և գետահովտի լանջերի մի մասը։

Քարտեզագրական և քարտեզաչափական աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի մարզի վարելահողերը մինչևթեքություններում զբաղեցնում են 618,35 կմ2, 3-7˚ թեքություններում՝ 25,37 կմ2, 7-12˚ պայմաններում՝ 59,2 կմ2։ Վարելահողերի մյուս մասը տարածվում է 12˚ և ավելի թեքությունների պայմաններում՝ զբաղեցնելով 9,81 կմ2։ Դրանք անհրաժեշտ է օգտագործել որպես կերահանդեր։

Բազմամյա տնկարկները և խոտհարքները հիմնականում տարածվում են մինչևթեքություններում, որոնցից առաջիը գրավում է 3,7 կմ2, իսկ երկրորդը՝ 130,4 կմ2 մակերես։ Մշակվող հողատարածությունները, ինչպես ենթադրվում էր, տարածվում են հարթավայրային թույլ թեքության լանջերում։

Տնտեսություն

Շիրակի մարզի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում են՝ հացահատիկի մշակումը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը և կաթնատու անասնապահությունը։ 2009 թ. մարզում անասնագլխաքանակը հետևյալ կառուցվածքն է ունեցել՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 93.6 հզմանր եղջերավոր կենդանիներ՝ 71.6 հզ, խոզեր՝ 10.3 հզ, թռչուններ՝ 250.0 հզ, ձիեր՝ 0.5 հզ։ 2009 թ մարզում արտադրվել է 89 739 տ կարտոֆիլ, 74 648 տ հացահատիկ։

Շիրակի մարզի մարզպետներն են եղել.

·        Արարատ Գոմցյան 1996–1999

·        Ֆելիքս Փիրումյան 1999–2003

·        Ռոմիկ Մանուկյան 2003–2007

·        Լիդա Նանյան 2007–2010

·        Աշոտ Գիզիրյան 2010–2013

·        Ֆելիքս Ցոլակյան 2013 -2016

.        Հովսեփ Սիմոնյան 2016-2017

.       Արթուր Խաչատրյան

 

Գործող փոխմարզպետներն են՝

Սեյրան Պետրոսյանը,  Հարություն Արշակյանը և Խաչատուր Վարագյանը

 

 

Շիրակի մարզից  ընտրված գործող պատգամավորներն են.

·      Արման Սահակյան 

·       Ֆելիքս Ցոլակյան

.      Վարդևան Գրիգորյան  

·      Վարդան Ղուկասյան

.      Ռոմիկ Մանուկյան

.     Տատյանա Միքայելյան

 

   

 

Շիրակի մարզի տարածաշրջանների ընդհանուր բնութագիրը

տարածաշրջաններ վարելահողեր քաղաքային համայնքներ գյուղական համայնքներ գյուղական բնակավայրեր բնակչության թիվը 01.01.2008
Ախուրյան 22 868 հա 0 33 35 50.827
Անի 14 824 հա 1(Մարալիկ) 16 19 23.000
Արթիկ 13 149 հա 1(Արթիկ) 23 23 53.105
Ամասիա 14 675 հա 0 19 26 8.285
Աշոցք 9 891 հա 0 25 25 11.027

  /Հղումը` Վիքիպեդիա ազատ հանրագիտարանից/

 

 ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԸ

 

Բաժանորդագրում նորություններին

Տեխնիկական դիտողություններն կարող եք ուղարկել կայքի վեբ-մաստերի էլեկտրոնային փոստին: Կայքը պատրաստված է Helix ընկերության կողմից:
Վերջին թարմացումը՝ 2017-09-23 17:35:41